Juist schaven: Hier vliegen de spaanders
Schaven behoort, net als boren en zagen, tot de verspanende houtbewerkingstechnieken en wordt gebruikt om oppervlakken te egaliseren en glad te maken. Tegenwoordig wordt hiervoor niet alleen de handschaaft gebruikt, maar ook de moderne elektrische schaafmachine.
In dit artikel vind je praktische tips, een stapsgewijze handleiding voor het schaven van rechte houten oppervlakken, en antwoorden op de meest gestelde vragen over schaven – zodat je goed voorbereid aan de slag kunt.
Wil je je schaafmes goed afstellen of eenvoudig slijpen voor optimale resultaten? Bekijk dan zeker ook onze andere artikelen over het onderwerp schaven!
Inhoud
- De schaaf: een definitie
- 4 tips voor correct schaven
- Vragen & antwoorden
- Conclusie
De schaaf: een definitie
Met een schaaf worden spaanders van het oppervlak van een werkstuk verwijderd. Zo kun je bijvoorbeeld verschillende houtsoorten vlak schaven, materiaaldikte verminderen of oppervlakken glad maken. In principe zijn er drie soorten schaven: de houten schaaf, de metalen schaaf en de elektrische schaaf.
Alle drie hebben de volgende basiselementen:
- Schaaflichaam: De zool van de schaaf geleidt het mes of schaafijzer dat de spaanders verwijdert.
- Schaafijzer of mes: De snede snijdt spaanders van het materiaal en verspaant het.
- Klemsysteem: Dit fixeert het schaafijzer.
Houten en metalen schaven behoren tot de handschaven. Ze zijn niet genoemd naar het te bewerken materiaal, maar verschillen in de opbouw van het schaaflichaam. De houten schaaf heeft een houten behuizing, terwijl het lichaam van de metalen schaaf uit gereedschapsstaal bestaat. De elektrische schaaf wordt aangedreven door een elektromotor met een tandriem en werkt vergelijkbaar met een frees. Hij heeft twee of meer messen die het materiaal snel en nauwkeurig verwijderen. Alle drie de apparaten zijn uitstekend geschikt om mee te schaven.
Info
De handschaaft is een gereedschap voor complexe, fijne houtbewerkingen, zoals bijvoorbeeld meubelbouw. De elektrische schaaf is daarentegen geschikt voor grover werk, zoals het afschaven van planken en vloerdelen.
4 tips voor correct schaven
Met een paar handige tips en trucs kun je verschillende houtsoorten moeiteloos bewerken – zowel met een handschaaft als met een elektrische schaaf.
Tip 1: Controleer het gereedschap
Scherpe schaafmessen of schaafijzers zijn essentieel bij het schaven: ze zorgen ervoor dat de houtvezels niet worden losgetrokken, maar netjes worden afgesneden. Zodra er oneffenheden ontstaan, moet het mes van het oppervlak worden gehaald. Is het mes niet meer vlak, dan moet het worden geslepen. Een combinatie-slijpsteen met een korrel tussen 1000 en 6000 is hiervoor geschikt.
Elektrische schaven zijn meestal uitgerust met verwisselbare messen die omgedraaid kunnen worden zodra ze bot zijn. Deze worden niet geslepen, maar bij vergevorderde slijtage vervangen.
Tip 2: De snijhoek afstemmen op het materiaal
De snijhoek is de hoek tussen het snijvlak van het mes en het oppervlak van het hout. Bij het schaven wordt deze hoek aangepast aan de eigenschappen van het hout.
Houtsoort | Snijhoek |
|---|---|
Naaldhout | 35°-45° |
Loofhout | 40°-55° |
Tropisch hout | 50°-65° |
Tip 3: Niet te veel materiaal afnemen
Om een gelijkmatig oppervlak te verkrijgen, mag er niet te veel materiaal in één keer worden verwijderd. Het schaafmes kan hiervoor worden ingesteld op een geringe afname van 1,5 mm. Het oppervlak wordt in meerdere gangen bewerkt om een optimaal resultaat te bereiken. Schaafdieptes van 2,0 tot 3,0 mm zijn daarentegen geschikt voor het afschuinen van randen.
Tip 4: De schaaf goed hanteren
Bij het schaven werken niet alleen de armen en handen, maar het hele lichaam. Een stevige houding naast de werkbank helpt bij het ontwikkelen van kracht. Bij elke beweging wordt de volledige lichaamsdynamiek ingezet. De schaaf moet in het begin met weinig druk worden geleid. Pas aan het einde van de beweging wordt de druk opgevoerd.
Bij het gebruik van een handschaaf is de juiste techniek cruciaal. Het kost meer kracht en tijd dan werken met een elektrische schaaf, maar het resultaat is doorgaans verfijnder. Grote oppervlakken schaven gaat met een elektrische schaaf veel sneller, al is het eindresultaat meestal minder glad. Bovendien kunnen bij onjuiste bediening fijne lijnen dwars op de schaafrichting ontstaan – zogenaamde schaafslagen.
In tegenstelling tot schuurmiddelen verwijdert een schaaf laag voor laag materiaal van het houtoppervlak met een scherp schaafijzer. Schuurmiddelen zijn daarentegen voorzien van minerale korrels en werken door wrijving. Het verschil wordt vooral zichtbaar wanneer hout wordt behandeld met watergedragen producten zoals beits of lak. Geschaafde oppervlakken glanzen, terwijl geschuurde oppervlakken eerder mat ogen. Moet een groot oppervlak snel worden bewerkt, dan is een elektrisch schuurapparaat een goede keuze.
Idealiter wordt altijd met de nerf mee geschaafd om een zo glad en glanzend mogelijk oppervlak te verkrijgen. Maar hout is een natuurlijk materiaal en de vezels kunnen onregelmatig verlopen – vooral bij hout met knoesten. Daarom is het aan te raden om aan het begin van het werk een proefschaving te doen om de nerfrichting te bepalen. Rafelt het hout, dan moet de schaafrichting worden aangepast. In lastige gevallen kan ook diagonaal op de nerf worden geschaafd.
Een schaaf is inzetbaar voor uiteenlopende toepassingen. Enkele voorbeelden:
- Afkanten: Het afschuinen en afronden van randen
- Sponningen maken: Verdiepingen frezen, bijvoorbeeld als verbindingstechniek in de meubelbouw
- Inkorten: Aanpassingen aan meubels, ramen, deuren enz. om de functionaliteit te herstellen
- Passend maken: Vervormd hout bijwerken, bijvoorbeeld bij klemmende lades
Ongeacht het type werk is het belangrijk dat het schaafgereedschap altijd scherp is, om uitscheuren van het hout effectief te voorkomen.
Conclusie
Schaven is vooral een kwestie van oefening: hoe vaker je het doet, hoe beter het resultaat. In vergelijking vergt het werken met een handschaaft meer vaardigheid dan het gebruik van een elektrische schaaf, waarmee grote oppervlakken snel en met minder inspanning kunnen worden bewerkt. Voor veel doe-het-zelvers is het daarom verstandig om zowel een compacte handschaaft als een praktische elektrische schaaf in de gereedschapskast te hebben.
